بسیاری از گونه های گیاهان دارویی و معطر (MAPs) به منظور تولید اسانس ها، داروها، رنگ ها، لوازم آرایشی و بهداشتی و محیطهای کشت مورد استفاده قرار میگیرند. آویشن (Thymus sp.) یکی از گیاهان معطر و دارویی شناختهشده است. مواد گیاهی آویشن به طور گسترده در پزشکی، آشپزی و عطرسازی استفاده میشود. بیوچار اصلاحکننده مناسبی برای بهبود ویژگیهای خاک مانند ذخیره کربن و پایداری ساختمان آن است. با این حال، پژوهشهای اندکی در مورد تاثیر ترکیبی کشت گونههای آویشن (TS) و میزان کاربرد بیوچار (BAR) بر شاخص های کیفیت خاک در شرایط مزرعه وجود دارد. بنابراین این پژوهش با هدف بررسی تأثیر کاربرد بیوچار شاخه های درخت سیب (با مقادیر کاربرد 0، 30 و 60 تن در هکتار تقریبا معادل ، و درصد) و دو گونه آویشن (T. daenensis و T. migricus) بر شاخصهای کیفیت خاک شامل کربن آلی، پایداری ساختمان، آب گریزی و نفوذپذیری آبی خاک در شرایط کشاورزی آبی و دیم انجام شد. همچنین شاخص های رشد و عملکرد و اسانس و اجزاء آن در آویشن اندازهگیری شد. این پژوهش در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با آرایش فاکتوریل تیمارها برای دو سال متوالی (1398-1399) انجام شد. مکان آزمایش در ایستگاه پژوهشی دشت آبسرد وابسته به پژوهشکده جنگل ها و مراتع ایران در شرق تهران واقع شده است. پس از برداشت محصول، نمونهبرداری از خاک ریزوسفر (ناحیه ریشه) و خاک دور از ریشه بهمنظور اندازه-گیری کربن آلی خاک (SOC)، پایداری ساختمان خاک به روش منحنی مشخصه رطوبتی پر انرژی (HEMC)، درصد خاکدانه-های پایدار در آب (WSA) برای خاکدانههای با اندازه بیش از 5/ میلیمتر و آبگریزی خاک با روش جذبپذیری ذاتی (شاخصهای جذبپذیری آب و اتانول، SW و SE، شاخص آبگریزی، R و زاویه تماس خاک-آب، ) انجام شد. همچنین نفوذ آب به خاک با استفاده از دستگاه نفوذسنج مکشی در مزرعه اندازهگیری شد و دادههای آن برای برآورد ویژگیهای هیدرولیکی خاک استفاده شد. در پایان هر فصل رشد گیاه، شاخص های رشد و عملکرد شامل قطر ساقه، مساحت تاج، ارتفاع گیاه و تعداد گل در بوته به همراه وزن تازه و خشک نیز اندازهگیری و تجزیه و تحلیل آماری شد. نتایج نشان داد بیوچار بر شاخص های پایداری ساختمان خاک در ریزوسفرو ناحیه دور از ریشه دو گونه آویشن تأثیر معنیدار داشت. افزایش مصرف بیوچار از 1 به 2 درصد باعث افزایش SOC و در نتیجه افزایش پایداری ساختمان خاک (شاخصهای HEMC و WSA) نسبت به شاهد شد. نگهداشت آب خاک در تیمارهای بیوچار در تمام مکش های ماتریک بیشتر از تیمار شاهد بود؛ بنابراین، شاخص های HEMC در خاک های اصلاح شده با بیوچار بیشتر از تیمار شاهد بود. خاک ریزوسفر دارای ذخیره کربن، پایداری ساختمان و آبگریزی بیشتر در مقایسه با خاک پیرامونی (دور از ریشه) بود. ریزوسفر T. migricus در مقایسه با T. daenensis، نگهداشت آب و پایداری ساختمانی بیشتری داشت. با این حال، تفاوت معنیداری بین دو گونه گیاهی برای SOC در ریزوسفر وجود نداشت. این یافته نشان میدهد که کیفیت (نه کمّیت) مواد آلی ممکن است در ریزوسفر گونههای گیاهی آویشن متفاوت باشد. نتایج اثر برهمکنش مولفه های پایداری خاک (WSA و HEMC) و شاخص های آبگریزی (SW، SE، R و ) نشان دادکه آب گریزی می تواند تفاوت پایداری ساختمان خاک در ریزوسفر گونه های T. daenensis و T. migricus را توضیح دهد. نتایج نشان داد تفاوت های معنی داری بین گونه ها و نیز بین سطوح مختلف بیوچار در دو سال کشت در هر دو نوع کشت آبی و دیم از نظر شاخص های رشد و عملکرد و اسانس مشاهده شد. همچنین آثار اصلی و برهمکنش گونه آویشن، سطح بیوچار و سال کشت بر اجزای عملکرد مانند درصد اسانس، فنول تام و فلاونوئید تام در هر دو سیستم آبی و دیم معنیدار بود. به طور کلی، نتایج پژوهش حاضر نشان داد بیوچار شاخه های درخت سیب بهمیزان 30 تن در هکتار نقش موثری در بهبود کیفیت فیزیکی خاک، به ویژه در ناحیه ریشه دو گونه آویشن داشت.

واژه های کلیدی: گونه آویشن، کاربرد بیوچار، کیفیت فیزیکی خاک، منحنی مشخصه رطوبتی پر انرژی، آبگریزی خاک، اسانس