چکیده

تولید خالص اولیه یکی از فاکتورهای اصلی برای ارزیابی شرایط و عملکرداکوسیستم‌ها می‌باشد. از سوی دیگر این متغیر می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفاقلیمی و انسانی قرار گیرد. بنابراین پایش و شناخت عوامل موثر بر این متغیر دراکوسیستم‌های مختلف به ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک می‌تواند به مدیریت بهینه وکاهش اثرات سوء آنها تا حد زیادی کمک کند. از این حیث در پژوهش حاضر سعی شد تا بااستفاده از تکنیک‌های آماری جدید و انعطاف‌پذیر مدل‌های رگرسیونی خطی و تجمعیتعمیم یافته، تأثیرپذیری و میزان توجیه‌پذیری تولید خالص اولیه چهارده منطقه زیستاقلیمی کشور از تغییرات مکانیسم‌های اقیانوسی اتمسفری مورد بررسی قرار گیرد. براینیل به این هدف اطلاعات مربوط به تولید خالص اولیه مناطق زیست اقلیمی کشور ازتولیدات سنجنده مودیس برای مقیاس‌های زمانی ماهانه، فصلی و سالانه طی دوره سال‌های2000 تا 2016 به عنوان متغیر وابسته استخراج شد. همچنین اطلاعات مربوط به ده شاخصاقیانوسی اتمسفری که بازگو کننده متغیرهای هادی برای بسیاری از تغییرات اقلیمی وآب و هوایی در نقاط مختلف کره زمین هستند، از سایت سازمان ملی اقیانوسی اتمسفری (NOAA) اخذگردید. شاخص‌های اقیانوسی اتمسفری مورد پژوهش در این تحقیق شامل شاخص نوسان جنوبی(SOI)، شاخص‌های دمای اقیانوس آرام (Nino1.2, Nino3, Nino3.4, Nino4)، نوسان قطب شمال (AO)، نوسانقطب جنوب (AAO)، نوسان چند دهه‌ای اطلس شمالی (AMO)، نوساناطلس شمالی (NAO) و نوسان مدیترانه غربی (WMO) می‌باشند.پس از جمع‌آوری داده‌ها برای تمامی متغیرهای مستقل و وابسته الگوی تغییرات و شرایطفصلی‌ آنها و همچنین روند و نقطه آغاز روند مورد تحلیل قرار گرفت. پس آن بهکمک   تحلیل همبستگی، رگرسیون گام به گام، آماره‌هایاطلاعات آکائیک و بیزین و استنباط‌های نموداری برای تغییرات تولید خالص اولیهماهانه، فصلی و سالانه هریک از مناطق زیست اقلیمی مورد مطالعه بهترین مدل رگرسیونیبر اساس شاخص‌های اقیانوسی اتمسفری با تأکید بر انواع روابط خطی و غیرخطی و پیششرط‌های مدلسازی ارائه شد. نتایج نشان داد که تولید خالص اولیه در اکثر مناطق زیستاقلیمی ایران از نظر الگوهای مکانی با الگوهای بارش هماهنگی دارد و مناطق پر بارششمالی، غرب زاگرس و شمال غربی کشور دارای میانگین تولید خالص اولیه بیشتری نسبت بهسایر مناطق هستند. نتایج مدلسازی نیز نشان داد که تقریباً هر ده شاخص اقلیمی موردبررسی در این پژوهش با الگوهای زمانی و مکانی متفاوت بر روی تغییرات تولید خالصاولیه مناطق زیست اقلیمی ایران چه به صورت ماهانه و چه به صورت فصلی و سالانه اثر‌گذاربودند. نتایج پژوهش نشان داد که شاخص‌های AO، AAO، AMO، NAO و WMO بطورمتداوم و در طول سال مناطق زیست اقلیمی ایران را تحت تأثیر قرار می‌دهند. با اینوجود برخی از شاخص‌ها مانند شاخص Nino3.4 در فصلبهار، Nino4 و SOI در فصل تابستان و شاخص‌های AMO و NAO در پاییزتنها در فصول خاصی از سال اغلب مناطق زیست اقلیمی ایران را به صورت سراسری تحت تأثیرقرار می‌دهند. با این حال بر اساس آماره‌های شایستگی مدل‌ها مشخص شد که شاخص‌هایخانواده انسو و شاخص NAO اثرگذاری بیشتری نسبت به سایر شاخص‌های اقلیمیبر روی تغییرات تولید خالص اولیه به ویژه در فصل‌های زمستان و بهار دارند. بطورکلینتایج پژوهش نشان داد ارتباط بین شاخص‌های خانواده انسو با تولید خالص اولیه چه بهصورت خطی و چه به صورت غیرخطی افزایشی می‌باشد. به عبارت دیگر در فازهای النینومقدار تولید خالص اولیه در مناطق زیست اقلیمی ایران بیشتر خواهد شد. با توجه بهپژوهش صورت گرفته، نقش شاخص‌های بزرگ مقیاس اقلیمی بر روی تولید خالص اولیه مناطقزیست اقلیمی ایران به صورت کمّی بررسی و تعیین شد. این نتایج نه تنها منجر بهافزایش آگاهی و درک مدیران و محققین از تغییرات تولید خالص اولیه اکوسیستم‌هایکشور نسب