گردوغبار خیابانی مسئله مهمی است که مردم را در سراسر جهان تحت‌تأثیر قرار می¬دهد. این پژوهش به‌منظور بررسی برخی ویژگی¬های گردوغبار خیابانی و خاک‌ شهری و امکان استفاده از برگ درخت کاج به‌عنوان پایشگر زیستی و بیو مغناطیسی عناصر سنگین گردوغبار، در بخشی بزرگی از استان کرمان شامل شهرهای کرمان، سیرجان، رفسنجان، زرند، بافت، بردسیر، انار، راین و جوپار انجام شد. گردوغبار خیابانی به‌صورت فصلی از 120 نقطه شهری از 9 شهر منتخب استان کرمان نمونه‌برداری شد. خاک شهری به‌صورت سطحی (5-0 سانتی‌متری) در طی یک مرحله در 120 نقطه مجاور نقاط گردوغبار خیابانی برداشت شد. برگ درختان کاج نیز در طی چهارفصل در 60 نقطه از سه شهر کرمان، سیرجان و رفسنجان نمونه‌برداری شدند. مختصات جغرافیایی نقاط نمونه‌برداری توسط دستگاه جی‌پی‌اس ثبت شد و با استفاده از نرم‌افزار آرک مپ روی تصاویر هوایی شهرها نشان داده شدند. نمونه‌های گیاهی به دو قسمت تقسیم شدند نیمی از هر نمونه چندین بار با آب مقطر به‌خوبی شسته شدند و نیمی دیگر به‌صورت شسته نشده (دست‌نخورده) باقی ماند. غلظت فلزات سنگین، پذیرفتاری مغناطیسی، برخی از پارامترهای شیمیایی و توزیع اندازه ذرات گردوغبار خیابانی و خاک شهری و غلظت فلزات سنگین و پذیرفتاری مغناطیسی برگ کاج اندازه‌گیری شد. نتایج این تحقیق نشان داد که پ¬هاش، شوری، کربنات کلسیم معادل و محتوای کربن آلی خاک‌ها شهری تقریباً مشابه گردوغبار خیابانی است. تأثیر تراکم جمعیت شهری بر پ¬هاش، قابلیت هدایت الکتریکی، کربنات کلسیم معادل و کربن آلی خاک‌های شهری و گردوغبار خیابانی مشاهده نشد که بیانگر تأثیرپذیری این پارامترها از سایر عوامل مانند اقلیم و زمین‌شناسی مناطق موردمطالعه است. ذرات شن و سیلت بیش¬ترین فراوانی را در گردوغبار خیابانی شهری¬های منتخب موردمطالعه داشتند که نشان‌دهنده این است که ذرات گردوغبار خیابانی از منابع محلی و نزدیک منشأ می¬گیرند. نتایج افزایش معنی¬¬دار غلظت کل فلزات سنگین (روی، مس، سرب و کروم) در گردوغبار خیابانی با افزایش تراکم جمعیت را نشان داد. غلظت فلزات سنگین گردوغبار خیابانی از خاک زمینه بیشتر بود. همچنین بیشترین میانگین غلظت کل فلزات سنگین (مس، روی، سرب، نیکل و کبالت) گردوغبار خیابانی در فصل زمستان و کمترین غلظت در فصل تابستان مشاهده شد. غلظت فلزات سنگینی همچون مس، روی و سرب گردوغبار خیابانی در زمستان تفاوت معنی¬دار با سایر فصول داشت. شاخص فاکتور آلودگی مس، روی و سرب بیشتر از سایر عناصر بود و بیشترین میانگین شاخص در فصل زمستان مشاهده شد. میانگین شاخص آلودگی غلظت مس، روی و سرب در فصل زمستان را در محدوده آلودگی زیاد نشان داد. تراکم جمعیت باعث افزایش معنی¬دار میانگین پذیرفتاری مغناطیسی گردوغبار خیابانی شد. این امر را می‌توان به وسعت بیشتر و تراکم جمعیتی بسیار بیشتر شهرهای سطح اول و دوم تراکمی با فعالیت‌های صنعتی و ترافیک شهری بیشتری نسبت به دو سطح تراکمی دیگر مرتبط دانست. همچنین نتایج نشان داد که غلظت فلزات برگ کاج با گردوغبار خیابانی ارتباط قوی دارد (01/0> P). پذیرفتاری مغناطیسی برگ کاج و غلظت آهن، سرب، روی، مس، نیکل و منگنز در گردوغبار خیابانی از نظر آماری همبستگی معنی‌داری را نشان داد (01/0> P). همچنین بین پذیرفتاری مغناطیسی و غلظت فلزات برگ کاج همبستگی قوی و معنی‌دار (01/0> P) مشاهده شد. باتوجه‌به روابط قوی بین پذیرفتاری مغناطیسی و غلظت فلزات در برگ کاج با نمونه‌های گردوغبار خیابانی، به‌نظر می‌رسد که برگ کاج شاخص زیستی و تخمین‌گر بیو مغناطیسی خوبی برای تعیین سطح آلودگی فلزی گردوغبار خیابانی معرفی می‌شود.

کلمات کلیدی: گردوغبار شهری، فلزات سنگین، پذیرفتاری مغناطیسی، پایش بیو مغناطیسی، آلودگی هوا، آلودگی فلزات