رضا جعفري
مراتع و جنگلها جزو بزرگترینسرمایههای ملی محسوب میشوند. نقش این عرصهها در تامینعلوفه دامهای اهلی و وحشی، حفاظتخاک، جلوگیری از سیلاب، افزایش نفوذ آب و افزایش آبهای زیرزمینی، تولید گیاهان دارویی- صنعتی و حفظذخایر ژنتیک گیاهی و جانوری انکارناپذیر است. افزایش تعداد دام و چرای بیرویه و چرایزودرس از مهمترین عوامل تخریب پوشش گیاهی در ایران و سایر کشورها دانستهاند. یکی ازمهمترین علل تخریب مراتع عدم توجه به ظرفیت چرای مراتع میباشد. هدف اصلی اینتحقیق تعیین ظرفیت چرا با استفاده از دادههای زمینی و سنجش از دور در مراتع استانکهگیلویه و بویراحمد بوده است. در این تحقیق تعیین تولید خالص اولیه و ظرفیت چرایمراتع با استفاده از نمونهبرداری صحرایی،تصاویر ماهواره ای و مدلسازی صورت گرفت. به منظور تعیین ظرفیت چرای مراتع استانکهگیلویه و بویراحمد عوامل مؤثر بر ظرفیت چرای مرتع مانند نیاز روزانه هر واحد دامی،طول دوره چرا، ضریب برداشت مجاز، تولید علوفه، محدوده تیپهای گیاهی، نیاز غذاییهر واحد دامی و فصل چرا در نظر گرفته شد. برای تعیین ظرفیت چرا شرایط بارندگیها ومتوسط تولید در سالهای 2009 تا 2018 (معدل یک دوره 10 ساله) و در سال نمونهبرداریمدنظر قرار گرفت. ابتدا برای برآورد تولید خالص اولیه عناصر اقلیمی مانند متوسطدمای ماهیانه، مجموع بارش ماهیانه و تعداد ساعات آفتابی ماهیانه از ایستگاههایهواشناسی اخذ و میزان تابش موثر خورشید با توجه به تعداد ساعات آفتابی و موقعیتمنطقه در محیط GIS محاسبه و پهنهبندیانجام گرفت. با استفاده از نقشههای میزان بارش، دما، ساعات آفتابی، شاخص NDVI مستخرج از تصاویر مودیس و سنتینل-2، تولید خالص اولیهاز طریق مدل CASA برآورد گردید. صحتسنجینقشه تولید خالص اولیه با استفاده از دادههای زمینی و طرحهای مرتعداری اداره کل منابعطبیعی استان انجام شد. پتانسیل تولید خالص اولیه منطقه نیز با کمک مدل Miami انجام گرفت و تاثیر فعالیتهای انسانی بر تولیدخالص اولیه توسط مقایسه مدل Miami و CASA بررسی شد. نهایتا نقشه ظرفیت چرایی با استفاده از نقشههای تولیدخالص اولیه ماهیانه، اطلاعات زمینی، تولید گیاهان قابل چرای دام، وضعیت مرتع، ضریببرداشت مجاز، مساحت قابل چرای دام و نقشه شیب در طول دوره چرا استخراج گردید. شاخص خشکسالی (SIAP) با استفاده ازدادههای بارش جهت بررسی اثر خشکسالی بر ظرفیت چرایی برآورد شد. نتایجنشان داد که مقدار تولید واقعی حاصل از تصاویر ماهواره ای در منطقه مطالعاتی بین4/2 تا 2/393 kgha-1در سال 2018 متغیر است. همچنین نتایج نشان داد که اختلاف تولید واقعیو بالقوه در استان بیش ازgC/m2/month 56بوده که میتواند نشاندهنده اثرات منفی دخالتهای انسان در اکوسیستمهای مرتعی منطقهباشد. همبستگی بالای 80 درصد بین نقشههای تولید و دادههای زمینی و همچنین معناداربودن این روابط در کل تیپهای مطالعاتی(p-<0.05)، امکان استفاده از آنها در برآورد ظرفیت چراییرا فراهم نمود. حداقل و حداکثر ظرفیت چرایی منطقه مطالعاتی در سال 2018 در یک دورهچرایی 100 روزه به ترتیب 1809 و 297146 واحد دامی در منطقه با وسعت 258387 هکتار بدستآمد؛ که بیشترین مقدار در مراتع با ظرفیت خوب دیده شد. اینمراتع بیشتر در شرق، شمال و مرکز استان قرار داشتند. به تدریج از شرق به غرب و ازشمال به جنوب ظرفیت چرای مرتع کاهش یافت. مطابق SIAPدر سال 2010 و 2017 استان خشکسالی شدیدی را سپری کرده است. امادر سال 2013 و 2016 خشکسالی متوسط بوده است. بررسی پایش ظرفیت چراییاز سال 2009 تا 2018 نشان داد که در زمان خشکسالی میزان واحد دامی حدود 7/0 در هکتارکمتر از ترسالی ها بود. بطور کلی نتایج نشان داد که دادههای ماهوارهایبا مقیاسهای مکانی مختلف قابلیت تعیین ظرفیت چرایی در مراتع را دارند و میتواندبهعنوان یک ابزار مدیریتی توسط مرتعداران و سازمانهای مربوطه استفاده شود. ایجادنقشه ظرفیت بهنگام مرتع از چرای مفرط و خسارتهای اقتصادی جلوگیری کرده و امکان گزارشدهی به روز از ظرفیت چرایی را در کوتاهترین زمان فراهم مینماید. در مجموع، جهت حفاظتاز اکوسیستمهای مرتعی و استفاده پایدار از آنها، بهرهگیری از فنآوری سنجش از دوردر ارزیابی و پایش پیوسته ظرفیت چرایی این اکوسیستم ها در ایران و سایر کشورها پیشنهادمیگردد.

