چکیده

حضور گونه­های گیاهی در یکرویشگاه خاص با شناخت دامنه اکولوژیک گونه و تعیین شرایط رویشگاهی آن­ها قابل پیش­بینیاست. در این مطالعه مطلوبیت رویشگاه گونه در معرض خطر Hedysarum criniferum در هشت رویشگاه طبیعی درایران با استفاده از منطق فازی بررسی و سپس از طریق کاشت بذر گونه در تناسب­هایمختلف صحت­سنجی شد. در این راستا، 24 متغیر محیطی (خاک، اقلیم وتوپوگرافی) مربوط به رویشگاه­های طبیعی و درصد ­پوشش گونه گیاهی مورد مطالعهاندازه­گیری شدند. همچنین عکسل­العمل این گونه نسبت به این متغیرهای محیطی با استفاده از مدل eHOF بررسیشد. بررسی و گروه­بندی پارامترهای محیطی با استفاده از روش فاصله مساوی وارزشگذاری آن­ها بر اساس منطق فازی انجام شد. به منظور تعیینمهم­ترین عوامل محیطی موثربر پراکنش گونه و همچنین عکس­العمل گونه به عوامل محیطی از آنالیز مولفه­های اصلی (PCA) در محیط نرم­افزار CANOCO   و Generalized Linear Model استفادهشد. سپس شرایط بهینه رشد و محدوده بردباری گونه مورد مطالعه نسبت به عوامل محیطیتعیین و هر یک از این محدوده­ها به 11 کلاس با ارزش فازی تقسیم و توابع فازی عواملمحیطی ایجاد شد. به منظور صحت­سنجی و آزمون مدل فازی، سه منطقه که گونه مطالعاتیدر آن وجود نداشت انتخاب شد و عوامل خاک، اقلیم و توپوگرافی این مناطق بررسی ومطلوبیت فازی آن­ها تعیین شد و میزان موفقیت جوانه­زنی وطول رشد جوانه­ها در این رویشگاه­ها به عنوان معیاری برای صحت­سنجی مطلوبیتاستفاده شد. بر اساس نتایج PCA، منیزیم، پتاسیم، کلسیم و pHبه عنوان عوامل خاکی و سرعت باد و حداقل دما به عنوان عوامل اقلیمی و شیب و همچنینارتفاع به عنوان عوامل فیزیوگرافی بیشترین میزان تأثیر بر پراکنش H. criniferumداشتند. بر اساس نتایج مدل eHOF، احتمال حضور گونه H. criniferum نسبت به متغیرهای بارش و ارتفاع رفتارافزایشی و با متغیرهای متوسط دمای سالیانه، کمینه دمای سالیانه و سنگریزه رفتارکاهشی نشان داد، در حالیکه ویژگی­های مورد بررسی این گونه به pH رفتار سینوسی را نشان داد. نتایج صحت­سنجیفازی نشان داد طول نهال­ها و درصد جوانه­زنی در رویشگاه با مطلوبیت فازی 6/0 دارایاختلاف معنی­داری با دو منطقه دیگر با تناسب 5/0 و 3/0 بود (p<0.05). همچنینطول جوانه­ها با مطلوبیت پیش­بینی شده همبستگی بالا و معنی­داری داشتند (R²= 82%). روشبکار رفته در این مطالعه می­تواند برای  پیش­بینی رویشگاه مطلوب سایر گونه­های در معرض خطر در اکوسیستم­های مختلفنیز استفاده شود.

کلمات کلیدی: عوامل محیطی، اسپرسی همدانی ، احیاء گونه­های گیاهی ، نقشه مطلوبیت، مدل eHOF ، مراتع کوهستانی