چکیده

زون‌هایارتباطی را می‌توانبه‌صورت پنجره‌هایی رو به‌سوی فرایندهای تکاملی در نظر گرفت. گستره و ماهیت موانع در جایی مشخص می‌شوند که دو آرایه مجزا در ارتباط بایکدیگر قرار می‌گیرند.اهمیت حفاظتی، نقش اکولوژیک وتفاوت‌های قابل‌ملاحظه ژنتیکی، ریختی و زیستگاهی گونه لاک‌پشت مهمیزدار Testudo graeca Linnaeus, 1758 در گستره پراکنش خودسبب شده‌است تا این‌گونه در سال‌های اخیر مورد مطالعات وسیعی قرار گیرد. این در حالی است کهتنوع ژنتیکی، ریختی، و زیست‌جغرافیایی این‌گونه در بیش‌تر قسمت‌های شرقی گستره پراکنشآن به‌طور ویژه در قسمت مرکزی ایران که زون ارتباطی قدیمی‌ترین زیرگونه‌های آن محسوب‌می‌شود، کم­تر شناخته‌شده است. در اینمطالعه، تمایز تبارشناختی و ریختی، جریان ژنی و تأثیر همپوشانی آشیان اقلیمی وتفاوت‌های زیستگاهی بر ساختار مولکولی و ریختی بررسی‌شده است. بدین‌منظور 86 فرد بالغ شامل34 نر و 52 ماده اندازه‌گیری، عکس‌برداری و نمونه‌برداری شدند. نشانگرهای مورداستفاده در بررسی ساختار مولکولی شامل قطعه bp 948 ژن سیتوکرومb میتوکندری و ده لوکوس ریزماهواره بودند. تحلیل‌های ریخت‌سنجی با روش‌های سنتی و هندسی برایهر دو لاک کاراپاس و پلاسترون، انجام شد. آشیان اقلیمی زیرگونه‌ها با استفاده ازرویکرد PCA-env و تحلیل ANOVA ، بررسی شد. نتایج تحلیل تبارشناختی،زیرگونه T. g. buxtoni را به‌عنوان تنها تبار اینزیرگونه با 4 زیرتبار مجزا در گستره جغرافیایی وسیع، شناسایی کرد. تحلیل ساعتمولکولی نشان‌می‌دهد که دو زیرگونه بعد از گسترش رشته‌کوه زاگرس در اوایلپلیوسن از هم جدا شده‌اند. افزون بر این، هیچ گواهی مبنی بر گسترش اخیر جمعیت‌ها در نتایج حاصل ازتحلیل‌های جمعیت‌شناختی نظیر آزمون‌های بی‌طرفی و توزیع عدم تطابقیافت نشد. ارزیابی‌های ریخت‌سنجی سبب شناسایی چهار جمعیت متمایز با تغییرات ریختی سازشیو غیرسازشی معنی‌دار در زون ارتباطی شد. نتایج بررسی آشیان اقلیمی نشان‌دهنده همپوشانی محدودآشیان اقلیمی دو زیرگونه و تفاوت‌های معنی‌دار مناطق شکل‌گیری جمعیت‌ها بود. در پایان تحلیل‌های مربوط به ریزماهواره،تمایز تبارهای میتوکندریایی را غربی‌ترین و شرقی‌ترین قسمت زون ارتباطی و ارتباط میان آن‌ها را در قسمت مرکزیتایید کردند. علاوه براین تحلیل‌ها نشان‌دهنده افزایش تعداد افراد هیبرید در قسمت‌های دشتی منطقه ایران وتورانی بودند. به‌طور کلی دستاوردهای این مطالعه یادآور اهمیت زون‌های ارتباطی به‌عنوان سایت‌های مناسب برای مطالعه‌ی فرایندهای تکاملیاست. جابه‌جایی و اختلاط افراد حتی برای اهداف حفاظتی بدون مطالعه‌ای همه‌جانبه، پذیرفتنی نیست. افزونبر این، ارتقا وضعیت رده‌بندی زیرگونه‌ها به‌گونه، معرفی زیرگونه‌های جدید در محدوده پراکنش T. g. buxtoni و واحدهای مدیریتی برای جمعیت‌های ریختی، پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژگان: زون ارتباطی، لاک‌پشت مهمیزدار، تبارشناختی، آشیان اقلیمی، جریان ژنی،ریزماهواره، ریخت‌سنجی سنتی و هندسی