چکیده
گون های کتیراده پوشش گیاهی غالب بسیاری از کوهستانهای ایران می باشد و همزمان ضمن تولید کتیرا با کنترل و نفوذ بارشهای جوی نقش عمده ای در ارائه خدمات اکوسیستمی تنظیمی ایفا می کنند. ازطرفی همبستگی اکوسیستم های گون زار با اقالیم خشک و نیمه خشک، آنها را دربرابر تغییرات اقلیمی آسیب پذیرنموده است. دو گونه گون زرد وسفید به ترتیب پرتولید ترین گونه های مولّدکتیرای خرمنی و مفتولی می باشند. ضمنا نقش قابل توجهی در کنترل رواناب های سطحی ایفا می کنند. در مطالعه حاضر درمقیاس منطقه ای، آشیان اکولوژِیک اقلیمی دو گونه فوق، نقشه تولید کتیرا و ارزش اقتصادی خدمت تولید کتیرا در زاگرس مرکزی(دو میلیون هکتار) برای حال حاضر(دوره زمانی 2013-1979) و تحت تغییرات اقلیمی آتی(سال2050) با استفاده از داده های زیست اقلیمChelsa (مدل گردش عمومی CanESM2) نقشه سازی شد. مختصات جغرافیایی 1053 نقطه رخداد برای دو گونه ثبت و مهمترین متغیرهای زیست اقلیمی اثرگذار بر پراکنش گونه ها شامل:BiO1 میانگین دمای سالانه، BiO2 میانگین محدوده دمای ماهانه، BiO7 دامنه سالانه دما وBiO12 بارش سالانه جهت مدلسازی با استفاده از مدل های SRE ، Maxent ، RF ، GBM ، GLM و ANN در بسته biomod2 مورد استفاده قرار گرفت. ارزیابی مدلها با استفاده از شاخص AUC نشان داد که مدل RF برای پیش بینی نقشه رویشگاه هر دوگونه گون زرد و سفید از بهترین عملکرد برخوردار است(0.988 وAUC =0.971). سطح آشیان اقلیمی یا رویشگاه دو گونه گون زرد و سفید به ترتیب 1188121 و 566849 هکتار محاسبه گردید. نقشه تولید کتیرا دو گونه گون با استفاده از داده های نقطه ای تاج پوشش، داده های تولیدکتیرا و داده های زیست اقلیم، با کمک رگرسیون غیرخطی(GAM) ساخته شد. میزان تولیدکتیرای خرمنی و مفتولی در ناحیه زاگرسی در حال حاضر به ترتیب 6120 و 270 تن و ارزش فعلی این خدمت اکوسیستمی بر اساس قیمت بازار، به ترتیب معادل530/101 و564/8 میلیون دلار محاسبه شد. پیش بینی نقشه پراکنش گونها تحت شرایط تغییر اقلیم با استفاده از سناریوی RCP26 برای گون زرد و سفید به ترتیب حکایت از کاهش 67 درصد و 53 درصد تا سال2050 دارد. به همین ترتیب تولید کتیرای خرمنی و مفتولی در اثر تغییر اقلیم به 2550 و 164 تن کاهش ومجموعا خسارتی معادل 588/62 میلیون دلار(301/36 میلیارد ریال) وارد خواهد نمود. در مقیاس محلی(حوزه آبخیز رودخانه شور)، نقشه تولید رواناب تحت شرایط حال حاضر(دوره زمانی 2013-1979) وآتی تغییر اقلیم(2050) با استفاده ازداده های اقلیمی سایتChelsa در سطحی بالغ بر 150 هزار هکتار در نرم افزار TerrSet ساخته شد و خسارت اقتصادی رواناب مازاد تولید شده به روش هزینه جایگزین برآورد گردید. نتایج نشان داد میزان تولید رواناب از70 میلیون مترمکعب درحال حاضربه 105 میلیون مترمکعب درشرایط تغییراقلیم تحت سناریوی RCP26 سال2050 خواهد رسید. جلوگیری از خسارات رواناب مازاد تولید شده در حوزه آبخیز رودخانه شور، نیازمند انجام عملیات متنوع آبخیزداری با اعتباری بالغ بر 660 میلیارد ریال براساس ارزش حال می باشد. این مطالعه امکان تلفیق روشهای مدلسازی پراکنش گونه ای در نرم افزار biomod2 و TerrSet جهت ساخت نقشه خدمات تولیدی و تنظیمی اکوسیستم تحت تغییرات اقلیمی یا تغییرات کاربری اراضی و با هدف ارزشگذاری را به اثبات رساند. نظر به اهمیت، وسعت و ارزش اقتصادی قابل توجه گون زارها در ارائه انواع خدمات اکوسیستم، حفاظت و بهره برداری صحیح از رویشگاههای آن باید در دستور کار اصلی مدیران و بهره برداران منابع طبیعی قرارگیرد. ضمنا به منظور مقابله با تهدیدهای طبیعی نظیر سیل یا خشکسالی در شرایط تغییر اقلیم،تهیه نقشه تولید رواناب جهت مطالعه و اجرای طرحهای آبخیزداری اهمیت بیشتری پیدا می کند.

کلیدواژه ها : مدلسازی پراکنش گونه ای، نقشه خدمات اکوسیستم، ارزشگذاری اقتصادی، کتیرا، کنترل رواناب