منداب با نام علمی Eruca sativa گیاهی یکساله و دیپلویید (2x=22) از خانواده شب بوییان می باشد. این محصول زراعی با ارزش که دارای دانه-های روغنی بوده به دلیل توان رویشی زیاد، سرعت رشد بالا، مقاومت فوق العاده¬ به شوری، تنش¬ها و بیماری¬ها و تنوع ژنتیکی بسیار وسیع آن مورد توجه به¬نژادگران است . در صنایع مختلف و خواص درمانی آن از جمله ، ادرارآوری، هاضم، نرم¬کننده، نیروبخش، تصفیه¬کننده و... در طب سنتی کاربرد دارد. تنوع ژنتیکی 64 ژنوتیپ منداب ،تحت تنش خشکی طی دو سال زراعی در قالب لاتیس سه گانه با سه تکرار در سه مطالعه بررسی شد. در مطالعه اول نتایج تجزیه واریانس نشان داد بین ژنوتیپ¬ها از لحاظ شاخص¬های حساسیت و تحمل به تنش خشکی اختلاف معنی¬داری وجود دارد و در هر دو سال شاخص¬های STIو MP,YSI به دلیل همبستگی مثبت و معنی¬داری با عملکرد دانه در هر دو محیط به عنوان بهترین شاخص¬ها انتخاب شدند. نتایج تجزیه واریانس حاکی از نقش معنی‌دار سال، محیط رطوبتی و ژنوتیپ بر صفات مورفو- فنولوژیک و زراعی در این گیاه بود. میزان صفات فنولوژیک، عملکرد و اجزای عملکرد در پاسخ به تنش خشکی کاهش یافت. تجزیه رگرسیون مرحله ای صفات تعداد کپسول در بوته، تعداد دانه در کپسول و وزن هزار دانه در تبیین 96 درصد تغییرات کل عملکرد دانه در بوته را در هر دو محیط موثر دانست. که انتخاب غیرمستقیم برای این صفات به‌ویژه تعداد کپسول در بوته از کارایی بالایی در برنامه¬های به¬نژادی برخوردار است. عملکرد دانه در اثر تنش خشکی 18% کاهش یافت. متحمل ترین ژنوتیپ ها طی دو سال مطالعه ژنوتیپ‌های G58، G56، G55 و G35 بودند که علاوه بر کشت در اقلیم‌های خشک و گرم و به‌عنوان والدین در برنامه‌های هیبریداسیون پیشنهاد شوند. در مطالعه دوم نتایج تجزیه واریانس مرکب داده¬ها نشان داد که تفاوت معنی¬داری در سطح یک درصد بین ژنوتیپ¬ها از نظر صفات بیوشیمیایی وجود داشت . تنش خشکی باعث ایجاد طیف وسیعی از تنوع در صفات مختلف بیوشیمیایی شد به طور متوسط، تنش خشکی محتوای پرولین (24?)، کاتالاز (42?)، پراکسیداز (60?) و مالون دی آلدئید (116?) را در طول دو سال مطالعه افزایش داد. محتوای نسبی آب (5/19 درصد) و مقدار رنگدانه‌های فتوسنتزی (کلروفیل و کاروتنوئیدها) به طور معنی‌داری کاهش یافت. محتویات کل فنل و فلاوونوئید تغییر معنی داری نشان نداد.آنتی اکسیدان های آنزیمی فعال APX،CAT و POX مسئول تحمل به خشکی بیشتر در ژنوتیپ های منداب بودند. تجزیه همبستگی حاکی از اثرات مثبت پراکسیداز، کاتالاز و پرولین بر عملکرد دانه در شرایط خشکی بود. بر اساس تجزیه به مولفه های اصلی، ژنوتیپ‌های G50، G57، G54، G55 و G60 می‌توانند عملکرد دانه بیشتری را در شرایط تنش خشکی تولید کنند. تجزیه ارتباطی در مطالعه سوم نشان داد که چند شکلی بالایی توسط نشانگرهای IRAP و REMAP که فعالیت عناصر رتروترانسپوزونی در جمعیتهای منداب نشان داد. مقادیر بالای PIC نشان دهنده کارایی مناسب ترکیبات آغازگری می باشد که میتوانند برای مطالعات تنوع ژنتیکی و شناسایی گونه های با خویشاوندی نزدیک استفاده شوند. نتایج AMOVA در هر دو نوع ترکیب آغازگری، واریانس درون جمعیت ها بزرگتر بود که نشان دهنده تنوع بسیار بالای جمعیت ها می باشد. ساختار جمعیت براساس IRAP، مقدار K بهینه برابر 3 و برای نشانگرهای REMAP برابر 4 برآورد شد. پارامتر r2 برای جفت مکان ها و سطح معنی داری آنها نشان داد، 6/5 درصد از جفت نشانگرهای REMAP (1037 جفت) دارای 01/0 r2 ? و (947 جفت) دارای 1/0 r2 ? و (528 جفت) دارای 5/0 r2 ? بودند. همچنین 4/3 درصد از جفت نشانگرهای IRAP (374 جفت) دارای 01/0 r2 ? و (316 جفت) دارای 1/0 r2 ? و (98 جفت) دارای 5/0 r2 ? بودند برای نشانگرهای IRAP، درمدل GLM در محیط رطوبتی نرمال معتبرترین ارتباط ها برای صفت تعداد دانه در کپسول، عملکرد دانه، عملکرد روغن و درصد روغن با 1 نشانگر و شاخص برداشت با 2نشانگر مرتبط در سطح احتمال 001 /0 مشاهده شد. درمحیط رطوبتی تنش صفات دانه در کپسول، وزن هزار دانه و درصد روغن با 1 نشانگر و عملکرد دانه، شاخص برداشت با 2 نشانگر و عملکرد روغن با 3 نشانگر مرتبط در سطح احتمال 001/0 ارتباط داشتند. درمدل MLM 1نشانگر در محیط رطوبتی نرمال با صفت ارتفاع در سطح احتمال 001 /0 ارتباط معنی دارداشت و در محیط رطوبتی تنش با صفات تعداد کپسول در بوته و عملکرد روغن با 1 نشانگر در سطح احتمال 001/0 ارتباط معنی دار داشتند. نشانگرهای REMAP نیز توسط مدل GLM معتبرترین ارتباط در محیط رطوبتی نرمال در سطح احتمال 001 /0 برای صفات ارتفاع و شاخص برداشت با 2 نشانگر و برای صفات تعداد کپسول در بوته و عملکرد روغن، تعداد دانه در کپسول و عملکرد دانه با 1 نشانگر ارتباط معنی دار داشتند و در