محمدرضا وهابي
غلظت بالای مس (Cu) میتواند برای گیاهان بسیار سمی باشد. تنش خشکی نیز به عنوان یکتنش مهم محیطی در نظر گرفته میشود، زیرا باعث تغییرات مورفوفیزیولوژیکی در گیاهانمیشود. این مطالعه اثرات منفرد و ترکیبی غلظتهای مختلف مس (0، 50، 150، 300 و400 میلیگرم در کیلو گرم) و تنشهای خشکی مختلف(شاهد، متوسط و شدید) را بر روی صفات مختلف رویشی، تجمع مس (در ریشه، اندام هوایی ومواد گیاهی حاصل از تقطیر)، محتوای اسانس ، عملکرد دانه، رنگدانههای فتوسنتزی، محتوایآنتوسیانین، محتوای کل فنل و فلاونوئید، فعالیت آنتیاکسیدانی، پرولین و میزانکربوهیدراتهای محلول و میزان مالوندای آلدهید در شرایط گلخانه و مزرعه بررسی کرد.در شرایط میدانی بذرهای گیاه شاهتره (Fumaria parviflora L) از چهار ناحیه (Z1، Z2، Z3 و Z4) واقع در دو منطقه معدنی (عسکری و رابر) استان کرمان جمعآوری شدند.تنشهای خشکی و مس، هر دو به طور مستقل و ترکیبی، رشد گیاه را با کاهش پارامترهای مختلفرشد رویشی سرکوب کردند و باعث فعال شدن سیستم دفاعی گیاه شاهتره شدند. اعمال غلظت50 میلیگرم در کیلو گرم مس، بر هر کدام از صفاتریختشناسی، عملکرد دانه، رنگدانههایفتوسنتزی، پرولین و محتوای آنتوسیانین اثر کاهشی بر اثرات تنش خشکی داشت. در غلظت150 میلیگرم در کیلو گرم مس، اثر مس بر تنش خشکیدر پارامترهای رشد، عملکرد دانه، رنگدانههای فتوسنتزی، محتوای کل فنل، محتوای کل فلاونوئیدو میزان مالوندایآلدهید بیاثر بود در حالی که در محتویات پرولین، میزان کربوهیدراتهایمحلول و محتوای آنتوسیانین این غلظت اثر فزایندهای بر تنش خشکی داشت.
اثر متقابل تنش مس و خشکی نشان داد که در غلظتهای300 و 400 میلیگرم در کیلوگرم، مس اثر افزایندهایدر حضور تنش خشکی برای صفات پرولین،محتوای آنتوسیانین، محتوای کل فنل، محتوای کل فلاونوئید،فعالیت آنتیاکسیدانی و میزان مالوندایآلدهید و اثر کاهشی بر میزان کربوهیدراتهایمحلول داشت. همچنین بر روی پارامترهای رشد، عملکرد دانه و رنگدانههای فتوسنتزی بیاثر بود. در شرایط تنش خشکی متوسط ، گیاه شاهتره با استفاده از مکانیسمهای دفاعی توانستتا غلظت مس 150 میلیگرم در کیلو گرم ، تنش را تحمل کند وپارامترهای رشد اندام هوایی، عملکرد دانه و رنگدانههای فتوسنتزی کمی کمتر از شاهدبود. همچنین بیشترین بازده محتوای اسانس (56/0 درصد حجمی در وزن) با اعمال 150 میلیگرمدر کیلوگرم مسدر شرایط تنش خشکی متوسط در مناطق Z3 و Z4 به دست آمد. در مواد گیاهی باقیماندهاز تقطیر، غلظت مس تقریباً مشابه غلظت آن در اندامهوایی قبل از فرآیند تقطیر بود.بنابراین برای استفاده دارویی از اندام هوایی و محتوای اسانس گیاه شاهتره توصیه میشودکه این گیاه در شرایط خشکی متوسط در خاکهای تحت تنش با حداکثر غلظت 150 میلیگرمدر کیلوگرم مسکشت شود. همچنین نواحی با غلظت بالای مس (Z3 و Z4) در مناطق معدنی مورد مطالعه نسبت به تنشهایبالای مس مقاومتر بودند و عملکرد دانه، عملکرد رشد و درصد محتوای اسانس بالاتری نسبتبه نواحی با غلظت کمتر مس (Z1 و Z2 )نشان دادند که نشان دهنده این است که در طول زمان گیاهان رشد کرده در مناطق باغلظت بالاتر مس که مقاومت کمتری داشتند از بین رفته و به تدریج گیاهان مقاوم یکاکوتیپ تشکیل دادهاند که میتوانند غلظتهای بالای مس را بهتر تحملکنند. به همین دلیل پیشنهاد میشود که برای کشت گیاه دارویی شاهتره در مناطق با تنشمس، بذر این گیاه از مناطق با غلظت بالای مس جمع آوری شود.

