صنعت پرورش گاو شیری برای افزایش سودآوری به معیارهای تولیدی، اقتصادی و مدیریتی وابسته است. هزینه خوراک و درآمد شیر بیش از 95% تغییرات سودآوری را تعیین می کنند، اما قیمت گذاری شیر در ایران عمدتا بر پایه حجم است و کیفیت (چربی و پروتئین) نادیده گرفته می شود. همچنین، انتخاب ژنتیکی تنها برای افزایش تولید شیر، با وجود افزایش کمیت، به کاهش باروری و طول عمر اقتصادی و افزایش اختلالات متابولیکی منجر شده است. این مطالعه با هدف کلی تعیین سطح بهینه تولید شیر و اندازه بهینه گله با در نظر گرفتن هم زمان شاخص های فنی، اقتصادی، تولیدمثلی و طول عمر در گله های گاو شیری هلشتاین استان اصفهان انجام شد. این تحقیق در سه بخش مجزا طراحی و اجرا گردید. در بخش اول، با استفاده از 4,637,629 رکورد روزانه شیر و اطلاعات خوراک متعلق به 255,804 رأس گاو (1403-1395)، تأثیر چهار سناریوی مختلف قیمت گذاری شیر (از پایه حجمی تا پیشرفته با لحاظ کیفیت و ترکیبات) بر شاخص های کلیدی سودآوری شامل درآمد مازاد بر هزینه خوراک (IOFC)، نسبت قیمت شیر به خوراک (MFPR) و شیر تصحیح شده بر اساس پول (MCM) ارزیابی شد. بخش دوم به برآورد فراسنجه های ژنتیکی 14 صفت شامل شاخص های سودآوری، صفات تولیدی، تولیدمثلی (سن نخستین زایش، فاصله گوساله زایی، روزهای باز) و طول عمر (طول عمر تولیدی و کل) با استفاده از مدل حیوانی و روش حداکثر درست نمایی محدودشده (REML) اختصاص یافت. در بخش سوم، با به کارگیری روش تحلیل مؤلفه های اصلی (PCA) و چرخش واریماکس، ابعاد داده ها کاهش یافته و چهار عامل اصلی تأثیرگذار (عملکرد تولید، راندمان اقتصادی، ماندگاری و تولیدمثل) استخراج شدند. سپس با محاسبه امتیاز کلی ترکیبی (مجموع وزنی امتیازهای عاملی)، سطح بهینه تولید شیر (در بین 6 سطح) و اندازه بهینه گله (در بین 5 اندازه) تعیین گردید. براساس نتایج بخش اول، سیستم قیمت گذاری کنونی ایران (سناریوی دوم) دامداران را به تولید شیر با کیفیت بالا تشویق نمی کند و در بهترین حالت، شیرهای با کیفیت پایین تر نیز سودآور هستند. در مقابل، در سناریوی چهارم (استاندارد بین المللی: چربی 8/3 درصد و پروتئین 3/3 درصد)، شیر درجه یک علی رغم تولید کمتر (1/33 در مقابل 1/40 کیلوگرم)، حدود 53 درصد سودآوری بیشتری نسبت به شیر با بدترین کیفیت داشت که بر ضرورت اصلاح نظام قیمت گذاری تأکید دارد. همچنین براساس میانگین 1/21 کیلوگرمی درآمد برابر با هزینه خوراک، پرورش دهندگان گاو شیری در استان اصفهان حدود 52 درصد از درآمد روزانه شیر را صرف هزینه خوراک می کنند. در بخش دوم، وراثت پذیری سود 25/0 و شاخص IOFCmilk (به ازای 100 کیلوگرم شیر) 19/0 برآورد شد. بالاترین همبستگی ژنتیکی با سود مربوط به شاخص IOFCmilk (97/0) بود، در حالی که همبستگی معنی داری بین تولید شیر و سود مشاهده نشد (03/0 r =). بررسی روندهای ژنتیکی و فنوتیپی طی 22 سال نشان داد که تولید شیر افزایش یافته، اما سودآوری و طول عمر تولیدی (از 2/4 به 2/2 سال) کاهش یافته است که بیانگر پیامدهای منفی تمرکز صرف بر کمیت شیر است. در بخش سوم، تحلیل مؤلفه های اصلی با کاهش ابعاد داده ها، منجر به استخراج چهار عامل کلیدی شامل عملکرد تولید، راندمان اقتصادی، ماندگاری و تولیدمثل شد که در مجموع 86 درصد از واریانس کل را تبیین کردند. بر اساس امتیاز کلی ترکیبی، گاوهای با سطح تولید 56 تا 70 کیلوگرم شیر در روز و گله های با بیش از 500 رأس به عنوان سطوح بهینه تعیین شدند. این گروه ها علی رغم عملکرد ضعیف تر در تولیدمثل، به دلیل وزن بالای عوامل عملکرد تولید و راندمان اقتصادی در شاخص کلی، بهترین عملکرد را داشتند. در مجموع، نتایج این پژوهش به وضوح نشان می دهد که سیاست گذاری های هدفمند در نظام قیمت گذاری شیر (با تأکید بر کیفیت و ترکیبات) و بازنگری در شاخص های انتخاب ژنتیکی (با گنجاندن معیارهای سودمحور نظیر IOFCmilk)، از الزامات اساسی برای دستیابی به تولید پایدار و بهبود سودآوری در گله های شیری کشور است. ادغام این رویکردها می تواند ضمن افزایش بهره وری اقتصادی، به ارتقای سلامت گله و امنیت غذایی پایدار منجر شود.
کلمات کلیدی: اندازه گله، تحلیل عاملی، درآمد مازاد بر هزینه خوراک، سودآوری، قیمت گذاری شیر، پارامترهای ژنتیکی