چکیده

هدف این مطالعه تعیین نقش حفاظتی کنگر صحرایی در رویشگاه‌های استاناصفهان و بررسی تاثیر عوامل محیطی بر ترکیب اسیدهای چرب بذر گیاه بود. گیاه از 5 رویشگاه اصلی کرد سفلی تیرانو کرون، کرچ بوئین و میاندشت، صادقیه فریدون­شهر، مورک و کمه سمیرم در استاناصفهان جمع‌آوری شد. این مطالعه در پنج حوزه مختلف دنبال شد. 1- استخراج عصاره وشناسایی ترکیب­های اسید چرب بذر در طی مراحل فنولوژیکی ابتدا و انتهای بذردهی. 2- تعییندرصد تاج پوشش و تراکم در واحد سطح کنگر صحرایی، تعیین وضعیت وگرایش وضعیت مرتع. 3-مطالعه مهم­ترین عامل­های محیطی در سه بخش فیزیوگرافی، خاک و اقلیم. 4- تعیین میزانرواناب و رسوب تولیدی با استفاده از دستگاه شبیه‌ساز باران با شدت بارش 2 میلی متربر دقیقه در طی دو زمان تداوم بارش 15 دقیقه­ای متاثر از درصد­های پوشش کم (6-3)،متوسط (14-7) و زیاد (23-15) گیاه. 5- برآورد هدررفت خاک بر اساس مدل جهانی فرسایشخاک اصلاح شده. عصاره‌گیری از   یکصد گرمتوده بذری معین با استفاده از دستگاه عصاره‌گیر سوکسله انجام شد. جهت شناساییترکیب­ اسیدهای چرب بذر از دستگاه کروماتوگرافی گازی یونش شعله­ای استفاده شد. بیشترین میزان عصاره تولیدی بهمکان مرتعی کمه (21/7 %) اختصاص یافت و کمترین میزان نیز از کرچ (21/3 %) گزارششد. شش ترکیب اسید چرب شامل اسید­های چرب مریستیک، پالمیتیک، استئاریک، اولئیک ولینولئیک و لینولنیک در عصاره تولیدی شناسایی شد که ترکیب­های اسید مریستیک ولینولئیک کمترین و بیشترین محتوی کمی را داشتند. بیشترین و کمترین میزان درصد تاجپوشش و تراکم در واحد سطح کنگر صحرایی به ترتیب به کمه و کرچ اختصاص یافت. وضعیتمرتع از متوسط تا ضعیف گزارش شد. گرایش وضعیت مرتع در کرچ و صادقیه پیش­رونده و درکردسفلی، مورک و کمه قهقرایی بود. رواناب و رسوب تولیدی در مکان­های مرتعی در طی دو زمان تداوم بارش اولیه وثانویه از درصد پوشش­گیاهی کم کنگر صحرایی به زیاد روند کاهشی معنی­داری داشت. بیشترینمیزان عامل هدررفت خاک در درصد زیاد پوشش کنگر صحرایی از مکان مرتعی صادقیه 62/17تن بر هکتار در سال گزارش شد و کمترین میزان هم به طور مشترک به ترتیب برای کمه وکرد سفلی با ارزش یکسان 23/1 تن بر هکتار در سال گزارش شد. برای مطالعه تشابه موجود بین مکان­های مطالعاتی و طبقه‌بندیآنها، از 20 عامل محیطی و 5 شاخص کیفی اصلی (ترکیب­های اسیدهای چرب) کنگر صحراییبر اساس شاخص تشابه گاور، با الگوریتم پیوستگی منفرد، طبقه‌بندی خوشه­ای گردید.نتایج نشان داد که مکان­های مطالعاتی در سطح تشابه 59 درصد در 4 رویشگاه عمده قرارمی­گیرند. رویشگاه اول شامل مکان­های مطالعاتی مورک و کمه، رویشگاه دوم شامل کرچ،رویشگاه سوم شامل کردسفلی و رویشگاه چهارم شامل صادقیه می­باشد. جهت بررسی خصوصیاترویشگاهی و تعیین ارتباط بین شاخص­های کیفی بذرکنگر صحرایی با شرایط بوم‌شناختی   مناطق مطالعاتی رج‌بندی   به روش تحلیل کاهشی   انجام شد. با در نظر گرفتن تفکیک مکان­هایمطالعاتی به چهار رویشگاه عمده و مطالعه خصوصیات بوم‌شناختی آنها و کاربری­هایویژه­ای که هر کدام از ترکیب­های اسید چرب بذر کنگر صحرایی در زمینه­های گوناگونمی­تواند داشته باشد، رویشگاه‌های تفکیکی از یکسری ظرفیت­های بالفعل و بالقوهاختصاصی و انحصاری برخوردار هستند. یافته­ها نشان داد که رویشگاه 1 از نظر تولیدامگا 3، رویشگاه 2 از جهت تولید امگا 9 و رویشگاه 4 از جنبه تولید امگا 3 و کاربرددر منابع سوختی از مزیت و برتری برخوردار است.

واژه­هایکلیدی: فیتوشیمیایی، رسوب،رواناب، کاربرد دارویی و صنعتی، هدررفت خاک