این پژوهش در قالب دو آزمایش گلدانی و مزرعه‌ای انجام گرفت. در آزمایش گلدانی تاثیر هشت گونه قارچ میکوریزا

(F. mosseae, R. irregularis, Cl. claroideum, Cl. etunicatum, G. fasciculatum, G. caledonium, G. versiform, G. geosporum) بر دو رقم کنجد (یکتا و ناز تک شاخه) بررسی شد. در این آزمایش تلقیح با اکثر گونه‌های میکوریزا باعث افزایش غلظت فسفر، پتاسیم، آهن و روی، کربوهیدارت‌های محلول، کلروفیل و کاروتنوئید گردید، با این حال، ماده خشک گیاه فقط در رقم یکتا تلقیح شده با گونه‌های irregularis و mosseae و رقم ناز تک شاخه تلقیح شده باfasciculatum و claroideum بطور معنی‌داری افزایش یافت. تلقیح با دیگر گونهها یا تاثیر مثبت معنی‌داری بر رشد گیاهان نداشت و یا موجب کاهش رشد (تلقیح رقم یکتا با versiform و G. geosporum و رقم ناز تک شاخه با etunicatum و geosporum) گردید. آزمایش مزرعه‌ به ‌منظور بررسی اثر چهار گونه‌ برتر میکوریزا (mosseae, irregularis, claroideum و (fasciculatum انتخاب شده از آزمایش گلدانی بر ارقام یکتا و نازتک شاخه کنجد تحت دو رژیم آبیاری شاهد و تنش اجرا گردید. تنش خشکی در هر دو سال باعث کاهش آغشتگی میکوریزایی، محتوای نسبی آب برگ، غلظت فسفر و روی، کربوهیدرات‌های محلول و کلروفیل، وزن خشک اندام‌هوایی و ریشه، عملکرد دانه و اجزای آن، شاخص برداشت، غلظت روغن دانه و کارآیی مصرف آب ولی موجب افزایش نشت یونی، غلظت نیتروژن، پتاسیم و آهن، کاروتنوئید، پرولین، پراکسید هیدروژن، مالون دی آلدئید، فعالیت آنزیم‌های آسکوربات پراکسیداز، کاتالاز و گایاکول پراکسیداز، فعالیت آنزیم‌های اسید فسفاتاز و آلکالین فسفاتاز خاک، میزان گلومالین خاک، محتوای فنل و فلاونوئید گردید. میزان کاهش عملکرد دانه در اثر تنش آب در سال اول در گیاهان تلقیح نشده و تلقیح شده با گونه fasciculatum در رقم یکتا ولی در گیاهان تلقیح شده با گونه‌های mosseae، irregularis و claroideum در رقم ناز تک شاخه کمتر بود. در سال دوم، کاهش عملکرد در گیاهان تلقیح شده با mosseae و fasciculatum در رقم یکتا و در گیاهان تلقیح نشده و تلقیح شده با irregularis و claroideum در رقم ناز تک شاخه کمتر بود. در غالب موارد در اثر تنش آب وزن خشک گیاه در رقم ناز تک شاخه کمتر کاهش یافت. تلقیح گیاهان با گونه‌های مختلف قارچ میکوریزا موجب بهبود صفات رشدی شد و در غالب موارد و بخصوص در شرایط تنش کم آبی واکنش مثبت رقم ناز تک شاخه بیشتر بود. تنش آب در اکثر موارد باعث افزایش غلظت اسیدهای چرب اولئیک، پالمیتیک و استئاریک و کاهش غلظت اسید لینولئیک و لینولنیک گردید. تلقیح با میکوریزا در اکثر موارد باعث افزایش اسید اولئیک و لینولئیک گردید و این افزایش برای اسید اولئیک در رقم یکتا و برای اسید لینولئیک در رقم ناز تک شاخه بارزتر بود. با این حال، تلقیح در اکثر موارد باعث کاهش اسید لینولنیک، پالمیتیک و استئاریک گردید. در این مطالعه شش جزء فنلی (کلروژنیک، الاژیک، گالیک، کافئیک، p-کوماریک و فرولیک) و سه جزء فلاونوئیدی (روتین، کوئرستین و آپیژنین) در دانه کنجد شناسایی شد. تنش آب باعث افزایش اسیدهای کلروژنیک و کافئیک گردید ولی پاسخ به تنش آب در سایر ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی به اثر متقابل رقم و تلقیح با میکوریزا بستگی داشت. در اکثر موارد تلقیح با میکوریزا باعث کاهش محتوای اسید کلروژنیک ولی موجب افزایش اسید گالیک، کافئیک، p-کوماریک و فرولیک گردید. نتایج این آزمایش نشان داد که در هر دو سال مورد مطالعه بیشترین عملکرد دانه در شرایط بدون تنش در رقم یکتا تلقیح شده با گونه قارچ irregularis و در شرایط تنش آب در رقم ناز تک شاخه تلقیح شده با گونه قارچ claroideum بدست آمد.

کلمات کلیدی: کنجد، تنش کم آبی، میکوریزا، اسیدهای چرب، ترکیبات فنولی