آلودگی هوا با توجه به اثراتی که بر سلامت عموم دارد، بزرگترین ریسک و خطر محیطی محسوب میشود. از آلایندههای مهم هوا میتوان به ذرات معلق که ترکیباتی غیر همگن بوده و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی متفاوتی دارند اشاره کرد. ذرات معلق تحت تاثیر فعل و انفعالاتی که پس از انتشار در اتمسفر در طی زمان رخ میدهد (پیر شدگی) ممکن است گونهزایی و ترکیب شیمیایی و سمیت آنها دچار تغییر و تحول شود. یکی از روشهای رایج تعیین سمیت ذرات معلق، پتانسیل اکسایشی که با مفهوم تنش اکسایشی معرفی شده است میباشد که این مفهوم دانش پیش اکسیدانها و منابع درونی و بیرونی آنها از نظر سوخت و ساز را ارائه میدهد. پتانسیل اکسایشی به عنوان شاخصی از ذرات معلق برای اکسید کردن مولکولهای هدف تعریف میشود. همچنین وابستگی بسیار نزدیکی به واکنشها و پاسخهای بیولوژیک ناشی از در معرض قرار گرفتن ذرات معلق دارد. برای اندازهگیری پتانسیل اکسایشی روشهای سلولی و غیر سلولی متفاوتی وجود دارد که روش غیر سلولی دیتیوتریتول رایجترین روش است. این پژوهش با هدف بررسی و مقایسه پتانسیل اکسایشی ذرات معلق محیطی شهری و صنعتی در کلان شهر اصفهان و نیز مقایسه آن با ذرات منتشر شده از برخی منابع مانند حمل و نقل، سربارهها و فیلترهای غبار گیر صنایع و همچنین چشمههای ریزگرد محدوده شرق اصفهان در حالت پایه و حالت پیر شدگی با بخار نیتریک اسید و سولفوریک اسید با روش غیر سلولی دیتیوتریتول انجام شد. در کنار اینها غلظت فلزات به عنوان خصوصیت فیزیکی شیمیایی که بر پتانسیل اکسایشی تاثیر گذارند نیز بررسی شد. نتایج نشان داد که ذرات PM2.5 محیطی مناطق صنعتی (8/0 6/2 برای ذرات PM2.5، 4/0 8/1 برای ذرات PM10 و 4/0 0/1 برای ذرات TSP) عموما پتانسیل اکسایش بیشتری (انحراف استاندارد میکرو مول بر دقیقه بر متر مکعب) نسبت به ذرات محیطی شهری (8/0 4/2 برای ذرات PM2.5، 6/0 8/1 برای ذرات PM10 و 2/0 1/1 برای ذرات TSP) داشتند. علاوه بر این میزان پتانسیل اکسایشی در نمونههای محیطی شهری و صنعتی در فصل گرم نسبت به فصل سرد بیشتر بود. در میان ذرات بخش منابع نیز فیلترهای غبار گیر بخش صنعت (شرکت فولاد مبارکه (7/0 01/3) و شرکت سیمان اصفهان (5/0 96/1)) مقادیر پتانسیل اکسایش حجمی بالایی را نشان دادند. این مقادیر برای خودروهای با سوخت گازوئیل (در نمونه-های حاوی ذرات PM2.5، PM10 و TSP به ترتیب برابر با 55/0 20/2، 84/0 83/1 و 51/0 31/1) نسبت به خودروهای گاز سوز (در نمونههای حاوی ذرات PM2.5، PM10 و TSP به ترتیب برابر با 4/1 96/1، 5/0 52/1 و 5/0 2/1) و بنزینی (در نمونههای حاوی ذرات PM2.5، PM10 و TSP به ترتیب برابر با 5/0 5/1، 6/0 4/1 و 4/0 0/1) بیشتر بود. میزان پتانسیل اکسایشی ذرات معلق طبیعی (پتانسیل اکسایشی ذرات PM2.5: 29/0 4/1) نسبت به منابع صنعتی (پتانسیل اکسایشی ذرات PM2.5: 8/0 6/2) کمتر بود. پیر شدگی ذرات در حضور بخارات نیتریک اسید و سولفوریک اسید منجر به افزایش پتانسیل اکسایشی ذرات و سمیت آنها شد که میتواند بازگو کننده اثر تشدیدی گازهای آلاینده مانند اکسیدهای نیتروژن و گوگرد بر سمیت ذرات معلق باشد. بر اساس نتایج بدست آمده، استفاده از پتانسیل اکسایشی ذرات در کنار غلظت آنها به عنوان شاخص مناسبتر برای ارزیابی ریسک سلامتی و مطالعات مربوط به پایش کیفیت هوا توصیه می شود.