مصطفي تركش اصفهاني
مفهوم خدمات اکوسیستم و سرمایههای طبیعی به منظور نمایان کردن رابطه میان رفاه اجتماعی بشر و پایداری بومشناختیبرای دستیابی به توسعه پایدار اکوسیستمهای طبیعی به کار برده شده است. پژوهشهای اخیر نشان میدهد که ترکیب خدماتاکوسیستم در تصمیمات مدیریتی برای فعالیتهای حفاظتیو مدیریت پایدار اکوسیستمهای طبیعیمناسبتر است. ارزیابی این خدمات دادههایمناسبی برای درک بهتر استفاده پایدار از منابعطبیعی و نگهداری این منابع برای نسلهای آینده را فراهم میکند. این پژوهشها نشان میدهد که ادغامرویکرد خدماتاکوسیستمی دربرنامهریزی ومدیریت سرزمین چالشیعمده درسطح جهانمحسوب میشودو بامرور مطالعات صورتگرفته درایران، فقدانپژوهش دراین زمینهکاملا مشهوداست؛لذا ضروری است با کمیسازی مکانیخدماتاکوسیستم و ارزشگذاری آنها، به برنامهریزیمکانی استفاده و اولویت بندی مناطق طبیعی برایحفاظت، با توجهبه ارزش خدمات اکوسیستم پرداخته شود. این پژوهش در چهار مرحله اصلی انجام شد.مرحله اول کار شامل بررسی روند تغییر کاربری/پوشش اراضی منطقه مورد مطالعه با استفاده از نقشه مکانی کاربری در سه دورهزمانی (گذشته، حال حاضر و آینده) است که به عنوان مبنای مطالعه استفاده شد. مرحلهدوم پژوهش شامل کمی سازی و نقشه سازی سه خدمت منتخب اکوسیستم (ذخیره کربن، حفظ خاکو کیفیت زیستگاه) به وسیله بسته نرم افزاریInVEST است. مرحله سوم پژوهش تعیین مناطق مهم خدمات اکوسیستم است. برای تعیینمناطق مهم از تحلیل مکانی مناطق داغ در محیط Arc GIS از شاخص Gi استفاده شد. این شاخص برای تشخیص مکانهایبا ارزش زیاد و کم خدمات اکوسیستم است. مرحله چهارم پژوهش ارزشگذاری اقتصادی خدماتمنتخب اکوسیستم بود. در نهایت نقشه کاربری/پوشش اراضی برای سالهای 1991، 2021 وپیشبینی کاربری/پوشش برای سال 2051 تهیه شد. سپس نقشه خدمات اکوسیستم منتخب برایسالهای 1991، 2021 و 2051 تولید گردید. نتایج همپوشانی مناطق داغ خدمات منتخباکوسیستم نشان داد که 6/16 درصد از حوضه آبخیز سد زاینده رود به عنوان مناطق داغخدمات اکوسیستم شناسایی شدند. با توجه به سطح زیر پوشش مراتع و جنگلها در منطقهمورد مطالعه، کل ارزش خدمات ترسیب کربن، حفظ خاک و کیفیت رویشگاه در سال 2021 دارایارزشی معادل 66/24569528 دلار است. نقشه عرضه خدمات منتخب اکوسیستم(چه خدمتی و در کجا) ابزار مهمی برایمدیران و تصمیمگیران هستند و آنها را قادر میسازند تا نواحی دارای اولویت حفاظتیبه علت عرضه بیشتر خدمات را شناسایی کنند. نتایج تخمین حداقل ارزش اقتصادی خدمات منتخب اکوسیستم مراتع و جنگلهایحوضه آبخیز سد زاینده رود، نشاندهنده ارزش فراوان مراتع منطقه مورد مطالعه است.با توجه به جایگاه مهم مراتع خشک و نیمهخشکدر مناطق مرکزی ایران، برآورد ارزش اقتصادی خدمات اکوسیستم میتواند قدم اصلی بهمنظور مشخص کردن جایگاه خدمات تنظیمی و زیستگاهی در اقتصاد محیط زیست کشور و همچنینآشنا کردن مردم و مسئولان از اهمیت آنها باشد. نکته قابل توجه این است کهارزشگذاری این نوع خدمات میتواند به تفکررایگان تلقی کردن آنها پایان دهد و از کاهش و تخریب این منابع بکاهد.
کلید واژهها: تغییرکاربری/پوشش اراضی،ارزشگذاری اقتصادی، ذخیره کربن، حفظ خاک، کیفیت رویشگاه