با توجه به اهمیت روزافزون گیاهان دارویی، این گروه از گیاهان در جهان مورد توجه ویژه قرار گرفته اند. پیش بینی می شود ارزش بازار گیاهان دارویی تا سال 2050 میلادی به بیش از 5000 میلیارد دلار برسد. افزون بر این، گیاهان دارویی از نظر زراعی و بوم شناختی نیز دارای مزایای فراوانی هستند. گیاه گاوزبان ایرانی (Echium amoenum) از گونه های بومی ایران است که از دیرباز برای درمان بیماری های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. این گیاه که توانایی رشد در طیف وسیعی از اقلیم ها را دارد، از پتانسیل بهره برداری تجاری نیز برخوردار است. کیفیت بالای روغن و وجود متابولیت های ثانویه ی ارزشمند پلی فنولی از مهم ترین ویژگی های آن به شمار می آیند. این پژوهش در دو بخش شامل مطالعه ی اتاقک رشد و مطالعه ی مزرعه انجام شد. در مطالعه ی اتاقک رشد، 13 جمعیت از نقاط مختلف کشور در پنج سطح شوری و سه تکرار، در قالب آزمایش فاکتوریل بر پایه طرح کاملا تصادفی مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد شوری در سطوح پایین (25 و 50 میلی مولار) موجب افزایش کلروفیل، پرولین و فعالیت آنزیم های آنتی اکسیدانی در اغلب جمعیت ها گردید، اما در سطوح بالای شوری کاهش این شاخص ها مشاهده شد. به طور کلی، تنش 100 میلی مولار سبب افزایش 45 درصدی غلظت پرولین در برگ شد که نشان از فعال شدن مکانیزم های تنظیم اسمزی در گیاه دارد. همچنین شوری موجب افزایش یون سدیم (1/45 درصد) و کاهش پتاسیم (36 درصد) در برگ ها گردید. تجمع نمک در خاک و آسیب به فرآیند فتوسنتز، سطح برگ و در ادامه وزن خشک گیاه را کاهش داد که بیانگر اثر منفی تنش شدید است. جمعیت اصفهان سفید با کاهش 54 درصدی در کلروفیل a بیشترین میزان کاهش را در تنش 100 میلی مولار نسبت به شاهد نشان داد. در بخشی دیگر، رنگ آمیزی متابولیت های ثانویه نشان دهنده ی افزایش ترکیبات فنولی، آلکالوئیدها و اسانس ها در کرک های ترشحی بود. در نهایت بر اساس تحلیل های چندمتغیره و نتایج حاصل از صفت وزن خشک اندام هوایی، 10 جمعیت برای ارزیابی در مزرعه انتخاب شدند. مطالعه ی مزرعه طی سه سال در مزرعه ی لورک انجام شد. این آزمایش در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار و به صورت فاکتوریل اسپلیت در زمان طراحی و اجرا شد. در این مطالعه، 10 جمعیت تحت دو سطح تنش شوری (شاهد و 65 میلی مولار)، دو سطح تنش خشکی آخر فصل (شاهد و خشکی آخر فصل) و طی سه سال مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد اثر تنش های منفرد کمتر از تنش های ترکیبی بر عملکرد گیاه بود و این موضوع در مورد تنش خشکی آخر فصل بارزتر بود. در برخی موارد اثر تنش ترکیبی مشابه تنش شوری منفرد مشاهده شد. به طور کلی، ترکیب شوری و خشکی آخر فصل باعث افزایش متابولیت های اولیه قندهای محلول (30 درصد)، پرولین (24/6 درصد)، متابولیت های ثانویه (فنول ( 26/8درصد)، فلاونوئید ( 12/6درصد) و فعالیت دفاع آنتی اکسیدانی (آنزیم ها و کارتنوئیدها) شد، اما در مقابل موجب کاهش عملکرد (دانه: 49/6 درصد در اثر شوری و 22 درصد در اثر خشکی آخر فصل؛ گل: 65/3 درصد در اثر شوری و 21/7 درصد در اثر خشکی آخر فصل)، اجزای عملکرد، متابولیت های ثانویه و میزان روغن شد. این روند ناشی از آسیب به کلروفیل ها و کاهش کارایی فتوسیستم ها بوده که در نهایت تولید ماده ی خشک گیاه را محدود کرده است. نتایج نشان داد جمعیت های اصفهان سفید و گلوگاه از نظر تولید متابولیت های ثانویه ی فنولی و فلاونوئیدی نسبت به سایر جمعیت ها برتر بودند. همچنین جمعیت تکاس با دارا بودن بیشترین عملکرد دانه و بیوماس نسبت به سایر جمعیت ها برتری نشان داد که این موضوع می تواند در مطالعات آتی مورد توجه قرار گیرد. با وجود اعمال تنش طی سه سال، گیاه توانایی بازیابی خود را نشان داد. با توجه به درصد و میزان عملکرد روغن، انتظار می رود با انجام مطالعات بیشتر، گیاه گاوزبان ایرانی در آینده در شمار گیاهان زراعی مهم قرار گیرد.
واژگان کلیدی: گاوزبان ایرانی، شوری، خشکی آخر فصل