گیاهان دارویی در صورت شناخت دقیق علمی، کشت، توسعه و بهرهبرداری صحیح میتوانند نقش مهمی از لحاظ سلامت جامعه و ارزآوری از طریق صادرات غیرنفتی داشته باشند. در شرایط آب و خاکهای نامتعارف که هماکنون از عوامل محدودکنندهی کشاورزی هستند، شرایط برای کشاورزی معمول سخت و هزینهبر است. کشت گیاهان دارویی که پرورش آنها در این شرایط، مناسب و به صرفه است، مطلوب به نظر میرسد. در این راستا مطالعهای در مورد تاثیر آب آبیاری شور و غیرشور بر کشت، پرورش و متابولیتهای ثانویه ژنوتیپهای گیاه ختمی (Alcea rosea L.) انجام گرفت. به این منظور دو پژوهش تعریف و اجرا شدند. این پژوهشها به صورت دو مطالعهی جداگانهی مزرعهای طی سالهای 1397 تا 1400 اجرا شدند. مطالعهی اول پاسخ مورفوفیزیولوژیک و بیوشیمیایی 14 ژنوتیپ گیاه ختمی (اصفهان، خفر، خمینیشهر 1، خمینیشهر 2، خرمآباد، محلات، مشهد، ماسوله، قزوین، سامان، شاهین-شهر، شیراز 1، شیراز 2 و تبریز) به آبیاری با آب معمول، با تنش متوسط (100 میلیمولار نمک کلرید سدیم) و با تنش شدید (180 میلیمولار نمک کلرید سدیم) بود. این پژوهش در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد (در دو سال) و به صورت تجزیه مرکب آنالیز شد. نتایج مطالعهی اول نشان داد که سطوح تنش شوری منجر به کاهش صفات فیزیولوژیک مانند رنگیزهها (کاروتنوئیدها، کلروفیل a، کلروفیل b، کلروفیل a+b)، عملکرد کوانتومی فتوسیستم ، محتوای نسبی آب برگ و پایداری غشاء شد و صفات پرولین، مالون دیآلدئید، فعالیت ویژهی آنزیمهای آنتیاکسیدانی کاتالاز، آسکوربات پراکسیداز و گایاکول پراکسیداز افزایش یافت. صفات بیوشیمیایی مانند فنول کل و فلاونوئید، اجزای ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها، موسیلاژ گلبرگ، موسیلاژ برگ و موسیلاژ دانه تحت تنش شوری افزایش یافتند. نکته قابل توجه این بود که صفاتی مانند پرولین، مالون دیآلدئید، فعالیت آنزیمهای آنتی اکسیدانی ، فنول کل، فلاونوئید و اجزای ترکیبات فنولیک و فلاونوئیدی در بعضی از ژنوتیپها تحت تنش شوری متوسط افزایش نشان دادند اما با افزایش سطح شوری یعنی تنش شوری شدید، کاهش یافتند. با بررسی صفات مورفوفیزیولوژیک و بیوشیمیایی به طور کلی مشخص شد ژنوتیپهایی مانند محلات، سامان، خرمآباد و اصفهان جز ژنوتیپها پربازده در شرایط معمول آبیاری هستند در حالی که بیشترین اثر منفی را نیز از شرایط شور دریافت میکردند. ژنوتیپهای با گلبرگ پرپر نیز در تمام صفات، در مواجهه با شرایط شوری عملکرد ضعیفی نشان دادند اما از نظر ترکیبات فنولیک و فلاونوئیدی وضعیت بهتری نسبت به سایرین داشتند. ژنوتیپهایی مانند تبریز، خفر، شیراز 1 و شیراز 2 از لحاظ خصوصیات فیزیولوژیک و مورفولوژیک جز ضعیفترین و حساسترین ژنوتیپها بودند و بیشترین تاثیر منفی را نیز از تنش شوری گرفتند. پایین ترین میزان عملکرد گلبرگ و دانه و بیشترین میزان کاهش عملکرد نیز در این ژنوتیپها مشاهده شد. با بررسی عصارهی متانولی گلبرگ ژنوتیپهای ختمی به روش HPLC ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی گالیک اسید، کلروژنیک اسید، پیکوماریک اسید، فرولیک اسید، وانیلیک اسید، الاژیک اسید، لوتئولین و روتین تشخیص داده شدند. سطوح تنش شوری منجر به کاهش یا افزایش این ترکیبات شد. اما در بیشتر موارد، تنش متوسط منجر به افزایش این ترکیبات و تنش شدید منجر به کاهش این ترکیبات شد. ژنوتیپهای شیراز 1، شیراز 2، محلات و خمینیشهر از لحاظ این ترکیبات شاخص بودند. با بررسی موسیلاژ گلبرگ، برگ و دانه، این گیاه به ترتیب 2/5 تا 9/20 درصد، 6/4 تا 3/12 درصد و 33/1 تا 4/5 درصد موسیلاژ داشت. مصرف کلرید سدیم برای اعمال تنش شوری، منجر به افزایش سدیم و کاهش پتاسیم در تمام ژنوتیپها شد. بیشترین میزان سدیم در ژنوتیپ تبریز (13/20 میلیگرم در گرم) و کمترین میزان پتاسیم در ژنوتیپ خفر (82/10 میلیگرم در گرم) مشاهده شد. بالاترین میزان عملکرد گلبرگ و دانه در ژنوتیپهای محلات (748 کیلوگرم در هکتار) و کمترین میزان آنها در ژنوتیپهای مشهد (269 کیلوگرم در هکتار) مشاهده شد. بیشترین کاهش عملکرد دانه در ژنوتیپهای اصفهان، مشهد، شیراز 1 و تبریز به ترتیب با 67، 66، 66 و 64 درصد کاهش و کمترین میزان کاهش عملکرد دانه در ژنوتیپهای خرمآباد و ماسوله به ترتیب با 54 و 58 درصد کاهش در سطح تنش شدید نسبت به سطح شاهد مشاهده شد. گیاهان با استفاده از استراتژیهای مختلف، اثرات سوء تنش شوری را کاهش میدهند و بر همین اساس، ژنوتیپهای مطالعهی حاضر را میتوان به ژنوتیپهای حساس (مشهد، خفر و تبریز)، نیمه حساس (محلات، سامان، خرمآباد) و متحمل (ماسوله، خمینیشهر 2) تقسیمبندی نمود. در پژوهش دوم به بررسی 42 ژنوتیپ ختمی (اصفهان 1، اصفهان 2، اصفهان 3، خمینیشهر 2، خمینیشهر 3، نجفآباد، فولادشهر، زرینشهر، خفر 1، خفر2، فسا، نیریز، خرمآباد 1، خرمآباد