پسته یکی از مهم‌ترین محصولات باغی و اقلام صادراتی کشور است که به لحاظ ارزآوری، از اهمیت اقتصادی و تجاری ویژه‌ای برخوردار است. پسته درختی دوپایه است و بنابراین بررسی جنسیت پایه‌های پسته و گروه‌بندی ژنوتیپ¬ها برای آگاهی از ظرفیت جنسیت جمعیت‌های بومی پسته و بررسی نقش جنسیت در سازگاری درخت پسته به شرایط منطقـه به‌منظور به‌کارگیری آن‌ در به نژادی پسته و نوسازی باغات آن ضروری است. در این مطالعه تعداد 100 نهال پسته از همین تعداد بذر از 4 جمعیت اصلاحی پسته شامل بادامی زرند نوع یک، بادامی زرند نوع دو، قزوینی و بادامی نوق که پایه‌های اصلی اصلاحی پسته در ایران هستند در اسفندماه در خزانه کشت ‌شده و سپس در اردیبهشت و خردادماه سال بعد ژنوتیپ¬ها به مزرعه لورک انتقال‌یافته و در فضایی به وسعت 2000 متر در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با 3 تکرار کشت شدند. در مطالعه انجام ‌شده در این پژوهش، درختان مورد آزمایش در سال اول ابتدا توسط پروتکل استفاده از رنگ‌آمیزی برگ با Cresol red ازنظر جنسی تفکیک شدند. نسبت جنسی محاسبه‌شده در کل جمعیت 36/2 به 1 (ماده به نر) بود که اختلاف آماری معنی‌داری با نسبت 1 به 1 داشت. سپس داده‌های مورفوفیزیولوژیک درختان و داده‌های طیف‌نگاری NIR برگ و نشانگر مولکولی هر گروه جنسی به‌طور مجزا مشخص گردید. درختان پسته ازنظر سه معیار قطر و ارتفاع درخت، ویژگی های برگ، آلودگی به پسیل و pH عصاره برگ مورد بررسی قرار گرفتند که دو معیار میزان آلودگی به پسیل و pH عصاره برگ توانستند ژنوتیپ¬های نر و ماده تشخیص داده‌ شده با استفاده از رنگ سنجی برگ را در کل جمعیت و همچنین در هر جمعیت به‌طور جداگانه پسته تفکیک نمایند. هیچ نوع اثر جمعیت درخت و اثر متقابل نوع جمعیت*جنسیت نیز از نظر این صفات معنی‌دار نبود. مقدار متوسط pH عصاره برگ در جمعیت‌های ماده پسته به‌طور متوسط 12/4 بود که نسبت به جمعیت‌های پسته نر با میانگین 81/3، حدود 8 درصد بیشتر بود که این تفاوت احتمالاً روی رنگ گیری برگ درخت، حساسیت یا مقاومت به پسیل و سایر ویژگی‌های درخت مؤثر خواهد بود. بررسی صفات مورفولوژیک برگ نیز نشان داد که گروه‌های نر و ماده پسته از نظر دو صفت فشردگی و فاکتور شکل برگ نیز متفاوت بودند و این دو صفت توانستند ژنوتیپ¬های نر و ماده را تفکیک نمایند. داده های طیفی NIR حاصل از بازتاب از نمونه‌های برگ دو گروه جنسی پسته نر و ماده نیز نشان داد که به‌طور میانگین، شدت بازتاب نور در نمونه‌های نر بیشتر از نمونه‌های ماده بود و این اختلاف بازتابش در ناحیه فروسرخ بیشتر از ناحیه مرئی طیف‌نگاری بود. مدل طبقه‌بندی ساخته‌شده توانست 96/86 درصد پسته‌های ماده و 67/86 درصد پسته‌های نر را به‌درستی تشخیص دهد، به‌نحوی‌که یک دقت طبقه‌بندی کل 84/86 درصد به دست آمد. به ‌منظور تائید گروه‌های جنسی تشخیص داده ‌شده به روش‌های مورفوفیزیولوژیک و اسپکتروسکوپی، تعداد 4 درخت از هر جنس نر و ماده (درمجموع 8 درخت) که با روش‌های موردنظر قبلی شناسایی شده بودند توسط پرایمر RAPD و PCR مورد آزمایش قرار گرفتند. نتایج، تکثیر یک قطعه 945 بازی را نشان می‌دهد که در هر 4 درخت ماده مورد استفاده حضور داشت درحالی‌که این قطعه در ژنوتیپ¬های نر تکثیر نشد. بدین ترتیب روش‌های مورفوفیزیولوژیک و بخصوص روش غیر تخریبی NIR می‌توانند به‌ درستی جنسیت ژنوتیپ¬های پسته را تشخیص داده و احتمالاً می‌توانند جایگزین روش‌های وقت‌گیر و هزینه‌بر رنگ‌آمیزی و کاربرد نشانگر مولکولی شوند. تشخیص ارزان و زودهنگام پایه‌های نر و ماده پسته احتمالاً می‌تواند در موفقیت پیوند زنی، مقاومت پایه به آفات و بیماری‌ها و همچنین توسعه کشت پسته در کشور مؤثر باشد.

کلمات کلیدی: پسته، مورفوفیزیولوژیک، تعیین جنسیت، طیف سنجی، NIR،Pistacia vera L